Welke verzorging mag je als leiding geven?

Als leiding heb je vaak toestemming van ouders nodig om bepaalde handelingen te mogen doen. Toch zijn er enkele handelingen die je mag doen zonder uitdrukkelijke toestemming, zoals wondverzorging van kleine wonden (schaafwonden). Je mag als leiding ook bepaalde ‘parameters’ meten, zoals temperatuur, hartslag, bloeddruk, gewicht en lengte en meten van de bloedsuikerspiegel bij diabetici via de vingerprik.  

Je mag ook neus, oren en ogen spoelen en het verwijderen van losse vreemde voorwerpen uit het oog. Warmte- en koudetherapieën (bijvoorbeeld tegen pijn) en therapeutische baden mag je als leiding eveneens uitvoeren. 

Bovenstaande handelingen laat je alsnog best doen door iemand die kennis van zaken heeft. Stel daarom een (of meerdere personen) aan die deze taak en verantwoordelijkheid op zich nemen. 

Andere zaken die je als leiding mag doen, mits uitdrukkelijke toestemming van ouders (via de medische fiche):

• Hulp bij essentiële activiteiten van het dagelijks leven. Dit zijn activiteiten die een persoon niet (meer) kan doen door een fysieke of mentale beperking. Op de website kan je de specifieke opgesomde activiteiten & voorwaarden terugvinden die hieronder vallen.
• Medicatie toedienen die aangegeven staat op de medische fiche. Enkele richtlijnen:
  • geef enkel medicatie die aangegeven staat op de medische fiche
  • de ouder(s) of wettelijke vertegenwoordiger(s) geven het medicijn zelf mee en schrijven er de naam van het minderjarig kind op, alsook de dosis en wanneer de medicatie toegediend moet worden. Voor medicijnen op voorschrift moet er ook een doktersattest gegeven worden.  

Wat met vrij verkrijgbare medicijnen zoals pijnstillers, zalf tegen jeuk, brandwonden,...? Als dit niet in de medische fiche van het minderjarig lid staat aangegeven, raden wij af om deze toe te dienen. Als leiding mag je niet op eigen initiatief medicatie geven, want het toedienen van medicatie zonder dat je daarvoor de vereiste kwalificatie bezit, wordt beschouwd als het onwettig uitoefenen van de geneeskunde. Als het kind een allergische reactie of nevenwerking zou krijgen op de toegediende medicatie, kan je aansprakelijk worden gesteld voor lichamelijke schade als gevolg van het toedienen van medicatie. 

Met andere woorden: àlles dat een ouder meegeeft van medicatie, dient beschreven te staan in de medische fiche, maar ga zelf niet elk medicijn navragen. Zo vermijdt je dat je 'carte blanche' krijgt.  Wil je toch medicatie toedienen zonder dat je daarvoor uitdrukkelijke toestemming hebt van die ouders? Dan bel je een arts.

Als je merkt dat kinderen ziek beginnen te worden (op kamp of weekend), bel je best een arts in jouw buurt. Deze heb je normaal gezien op voorhand al opgezocht tijdens jouw kamp- of weekendvoorbereidingen. Sinds de covid-pandemie hebben dokters doorgaans liever dat je eerst belt alvorens je komt, om verdere verspreiding en besmetting van ziektes te vermijden. Breng ouders ook op de hoogte.

Ook voor grotere wondverzorging (diepe wond of grote oppervlakte) contacteer je best een arts. Deze behandeling mag je namelijk niet zelf doen.

Waar je als leiding maar beperkte EHBO-hulp kan toedienen, kan en mag een bekwame helper wel meer. Een 'bekwame helper' is iemand die zelf geen verpleegkundige is en toch bepaalde verpleegkundige handelingen mag doen, deze keer met toestemming van de dokter of verpleegkundige van de patiënt in plaats van de ouders. Deze leiding is hierdoor wettelijk beschermd.

Wat mag je doen als bekwame helper?

Sommige handelingen mag je doen op basis van instructies van de dokter of verpleegkundige van het lid, maar voor de meeste handelingen dien je een opleiding te volgen, ook bij die dokter of verpleegkundige. 

De zorgverstrekker geeft toestemming aan de bekwame helper na onderzoek van de gezondheidstoestand van de patiënt, en bepaalt wat de bekwame helper wanneer mag doen. De toestemming geldt voor één patiënt: dat je bij één persoon iets mag doen, betekent dus niet dat je dat bij iemand anders ook mag.  

Op basis van instructies

Instructies zijn voldoende om volgende handeling te doen:

• Parameters meten die behoren tot de verschillende biologische functieletsels. Dit gaat dus verder dan de essentiële dagelijkse activiteiten. Bijvoorbeeld: hoeveelheid urine en stoelgang, voedsel- en vochtinname,...

Voor deze handeling kan de dokter of verpleegkundige van de patiënt toestemming geven aan meerdere leiding. De bekwame helper kan in dit geval de opdracht doorgeven aan iemand anders, al is het sterk aangeraden om hier steeds een vaste persoon voor aan te duiden.

Op basis van een opleiding

Volgende handelingen mag je doen nadat je een opleiding hebt gevolgd bij de zorgverstrekker van het lid:

• Patiënt in goede houding helpen met behulp van technische hulpmiddelen (volgens het zorgplan)
• Patiënt met slikproblemen drank of voeding geven
• Zorgen voor een kind met slaapapneu en toezicht houden op de monitor
• Medicatie via een spuitje geven (bijvoorbeeld insuline)
• Luchtwegen van de patiënt schoonmaken of toezicht houden bij het schoonmaken 
• Zuurstofapparatuur verwijderen en weer terugplaatsen
• Steunkousen aan- en uit trekken voor patiënten met aderproblemen
• Urinezak leegmaken (zonder loskoppeling van het systeem)
• Condoomkatheder plaatsen bij patiënten met chronische incontinentie
• Maatregelen nemen ter preventie van doorligwonden
• Maatregelen nemen om lichamelijke letsels te voorkomen (zoals vallen)
• Een blaaskatheter op bepaalde momenten inbrengen
• Vocht en voedsel geven via een buisje in de maag bij patiënten waarvan de voeding stabiel is
• Apparaten gebruiken voor niet-invasieve beademing zoals CPAP, en toezicht houden op de behandeling thuis

De volledige lijst kan je op de website van volksgezondheid vinden. 

Wie kan een bekwame helper worden?

Elke persoon die bij een vrijwillige activiteit buiten een zorginstelling, wil zorgen voor personen die bepaalde verpleegkundige verzorging moeten krijgen, kan bekwame helper worden.   

Niemand mag verplicht worden om bekwame helper te worden. Ook een arts of verpleegkundige is niet verplicht bepaalde handelingen te delegeren.  

Voorwaarden om bekwame helper te worden

Voorwaarden voor de patiënt:

• De patiënt bevindt zich buiten een zorgvoorziening of woonzorgcentrum
• De gezondheid van de patiënt is stabiel
• De patiënt of diens wettelijke vertegenwoordiger geeft schriftelijke toestemming

Voorwaarden voor de persoon die de zorg overdraagt:

• De delegerende zorgverstrekker moet een arts, verpleegkundige verantwoordelijke voor algemene zorg (VVAZ) of een basisverpleegkundige zijn
• De delegerende zorgverstrekker heeft de situatie en gezondheidstoestand van de patiënt geëvalueerd alvorens toelating te geven en doet dit regelmatig opnieuw
• De delegerende zorgverstrekker bepaalt welke technische verpleegkundige verstrekkingen de bekwame helper kan uitvoeren

Voorwaarden voor de bekwame helper:

• De bekwame helper is in staat de handelingen uit te voeren en heeft hiervoor de nodige opleiding of instructie ontvangen
• De bekwame helper moet de ontvangen info geheimhouden
• De bekwame helper doet dit vrijwillig. Het mag geen plicht zijn om bekwame helper te worden en te blijven

Hulp in nood

Wanneer een persoon in nood verkeert, is het uitvoeren van bepaalde verpleegkundige handelingen altijd toegestaan. Verwittig wel steeds 112 wanneer je dit doet.

Deze handelingen zijn wel toegestaan omdat de gevolgen van het niet toedienen van de juiste medicatie grote impact kan hebben op de gezondheid van deze persoon, en in het ergste geval kan leiden tot een overlijden.